متن کامل پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد رشته : تاریخ

عنوان : شهر و شهرنشینی در دوره سامانیان

دانشگاه شهید بهشتی

دانشکده ادبیات و علوم انسانی

گروه تاریخ

پایان‌نامه برای دریافت درجه دکتری تاریخ

عنوان:

شهر و شهرنشینی در دورۀ سامانیان

استاد راهنما:

دکتر اللهيار خلعتبري

استادان مشاور:

دکتر علي اصغر مصدق

دکتر قباد منصوربخت

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

فهرست مطالب:

چکیده……………………………………………………………………………………………. 5

پیشگفتار…………………………………………………………………………………………..6

بخش مقدماتی: درآمدی بر روش تحقیق و منبع شناسی………………………………… 9

1- مدخل پژوهش ……………………………………………………………………………….10

اهمیت موضوع شهر و شهرنشینی در دورۀ سامانیان …………………………………..11

 پيشينۀ تحقيق ………………………………………………………………………………13

قلمرو زمانی و مکانی پژوهش ………………………………………………………………18

 بیان مسئله و فرضیۀ تحقیق ……………………………………………………………….19

روش تحقیق………………………………………………………………………………….22

سامان پژوهش……………………………………………………………………………….23

موانع و مشکلات تحقیق…………………………………………………………………….24

2- نقد و بررسي منابع تحقیق………………………………………………………………25

تاریخ نوشته‌های جغرافیایی ……………………………………………………………….26

آگاهي‌هاي جغرافيايي در متون كهن ايراني………………………………………………..29

منابع جغرافیا نگاری در دوره اسلامی……………………………………………………..31

نگاهي كلي به برخي از منابع جغرافیا نگاری جغرافيايي…………………………….42

تاريخ‌هاي محلي ……………………………………………………………………………49

بخش یکم: شهر و شهرنشینی در ایران ………………………………………………….58

فصل یکم: پیشینۀ ساخت و تکوین شهر در ایران………………………………………..59

1. سپیده‌دم شهرنشینی در ایران………………………………………………………..59

2. تجربۀ پیش آریایی ساخت شهر در تمدن عیلام…………………………………….67

3. هگمتانه، خاستگاه مادها در گذر از ده نشینی به شهرنشینی…………………69

4. تلاقی تمدن‌ها در شهرسازی دورۀ هخامنشیان………………………………………72

5. پولیس‌ها (دولت شهرهای) یونانی در ایران…………………………………………..75

6. گِرد شهرهای پارتی……………………………………………………………………..80

7. شهر و شهرنشینی در دوره ساسانیان……………………………………………..87

8. تداوم و تحول شهر و شهرنشینی در سده‌های نخستین اسلامی………………….92

فصل دوم: عناصر کالبدی در شهرهای ایران با تأکید بر دوره سامانیان………………103

1. ارگ /کهندژ……………………………………………………………………………..104

پیشینه نام…………………………………………………………………………………104

 مکان‌یابی و ساختار ارگ در قلمرو جغرافیایی ایران………………………………….108

ارگ در ایران باستان ……………………………………………………………………….120

ارگ در دوره اسلامی……………………………………………………………………….126

کهندژ در شهرهای عصر سامانی…………………………………………………………130

2. شارستان و ربض (بیرونی)……………………………………………………………….136

مفهوم شارستان و ربض در ایران……………………………………………………….136

شارستان و ربض در دوره سامانیان……………………………………………………….140

دروازه………………………………………………………………………………………..141

کوی / محله………………………………………………………………………………..144

مسجد……………………………………………………………………………………..147

بازار………………………………………………………………………………………….153

میدان……………………………………………………………………………………….156

فصل سوم: مفهوم شهر در ایران با تأکید بر دورۀ سامانیان…………………………….160

1. درآمدی بر مفهوم شهر………………………………………………………………160

2. دستکرت………………………………………………………………………………..163

3. دیه/ ده……………………………………………………………………………………166

4. تسوک…………………………………………………………………………………….174

5. روستا/ روستاک/ رستاق……………………………………………………………….175

6. کوره……………………………………………………………………………………….182

7. قصبه / مصر………………………………………………………………………………186

8. استان……………………………………………………………………………………190

9. بازشناسی مفهوم شهر در ایران………………………………………………………..199

بخش دوم: شهر و شهر نشینی در دوره سامانیان…………………………………….210

فصل یکم: داد و ستد در شهرهای دوره سامانی………………………………………211

1. نقش شهرها در راه‌هاي تجاری- فرهنگی دوره سامانیان………………………….213

2. مبادلات پولی و سکه‌خانه‌های سامانیان……………………………………………232

فصل دوم: شهر و شهرنشینی در خاستگاه سامانیان…………………………………243

1. شهر واحه‌های سغد……………………………………………………………………243

2. بازشناسی معنای شهر در سغد……………………………………………………..245

3. نقش رود سغد در ساخت شهرواحه‌ها……………………………………………250

4. پیشینۀ ساخت شهرواحه‌های سغد………………………………………………….256

ساخت و خاستگاه اسطوره‌ای………………………………………………………….256

کاوش‌های باستان‌شناختی……………………………………………………………..260

5. نقش تجاری شهرواحه‌های سغد…………………………………………………263

6.کالبد شهرواحه‌ها…………………………………………………………………………266

فصل سوم: بخارا نمونه‌ای از شهرسازی و شکوفایی شهرنشینی…………………271

1. خاستگاه شهر بخارا بر اساس پیشینۀ نام………………………………………….271

بخارا: پیشینۀ شهرنشینی از آغاز تا دورۀ سامانیان…………………………………..277

2. پیشینۀ ساخت شهر…………………………………………………………………..284

3. شکل شناسی شهر در سه سدۀ نخست اسلامی………………………………..287

4. باروها و دروازه‌های بخارا………………………………………………………………..291

بارو و دروازه‌های شارستان……………………………………………………………….292

باروها و دروازه‌های ربض…………………………………………………………………..297

5. سازه‌های آبی و سازمان آبیاری در شهر بخارا…………………………………..305

6. کوی‌های شارستان…………………………………………………………………….309

7. بازار در کالبد شهرواحه‌های بخارا…………………………………………………….312

بازارهای شهر بخارا…………………………………………………………………….313

بازار طواویس…………………………………………………………………………..316

نتيجه‌گيري…………………………………………………………………………………..322

منابع و مآخذ…………………………………………………………………………………326

چکیده:

دوره سامانیان از مهم‌ترین دوره‌های اثرگذار در گستره فرهنگ و تمدن ایران و شهرهای قلمرو حکومتی این دودمان، بستر شکوفایی عناصر گوناگون فرهنگی و تمدنی بوده‌اند. از دیگر سو، شرایط جغرافیایی و عوامل گوناگون اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی در ساخت و توسعۀ شهرها و شکوفایی شهرنشینی تأثیر داشته‌اند. از آنجا که شهرپژوهی بر پایه پیشینه تاریخی شهرها از مهم‌ترین مسائلی است که جامعه کنونی به آن نیازمند است و شهر و شهرنشینی در دورۀ سامانیان دوره‌ای تأثیرگذار را طی کرد، در این پایان‌نامه این موضوع  مورد بازشناسی و تحلیل قرار گرفته است.  در اینجا از نظر زمانی محدوده سده چهارم قمری (دهم میلادی) و از نظر مکانی قلمرو فرهنگی و تمدنی ایران با تأکید بر بخش‌های شرقی ایران (خراسان و ماوراءالنهر / خراسان بزرگ) را در بر می‌گیرد. از این رو مسئله اصلی که این پژوهش به آن می‌پردازد چنین است: پیشینه ساخت شهر و شهرنشینی در ایران و عوامل اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي(دهقانان، روستاها، ساختار اقتصاد شهری و… ) و اقدامات سامانيان تا چه اندازه در شکوفایی شهرها و شهرنشيني در دورۀ سامانیان تأثير داشتند؟

این پژوهش بر اساس روش تحقیق تاریخی و مبتنی بر منابع جغرافیا‌نگاری و تاریخی انجام گرفته است. دستاوردهای این پژوهش عبارتند از: پژوهش دربارۀ شهرهای سامانی؛ بررسی عوامل گوناگون اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی مؤثر در بالندگی شهرها در آن دوره؛ پژوهش دربارۀ شهرواحه‌های سغد و بازشناسی ساخت کالبدی شهر بخارا در دورۀ سامانیان. در این راستا شهر در آن دوره بر پایه پیشینه ساخت شهر و تأثیرگذاری دورۀ سامانیان در آن مورد بررسی قرار گرفته است.

پیشگفتار:

علاقه‌مندی به پیشینه تاریخی و بالندگی‌ فرهنگ و تمدن ایران‌زمین در دوره‌های گوناگون، مسئله‌ای مهم و همیشگی است که نه تنها در این مرز و بوم بلکه در فراسوی مرزهای آن، هر پژوهنده‌ای را مشتاق مطالعه و تفحص در پیرامون آن می‌کند. در این میان، دوره سامانیان که از نام‌دارترین دوره‌های تأثیرگذار در فرهنگ و تمدن ایران است با اقبال بیش‌تری از سوی پژوهشگران روبرو بوده و هر کس از دیدگاهی به آن پرداخته است.

 نگارنده در طی درس‌های تاریخ دوره میانه در محضر استاد محترم جناب آقای دکتر اللهیار خلعتبری، مدتی را به راهنمایی و پیشنهاد ایشان سرگرم تهیه طرحی بود برای پژوهش پیرامون موضوعی در راستای «تاریخ در ادبیات دوره سامانیان» که دستاورد اولیه آن ارائۀ چند جلسه بحث در پیرامون خردورزی در آن دوره بود. در همان زمان این پرسش همواره برای نگارنده مطرح بود که چرا سدۀ چهارم قمری که دوره تکوین زبان پارسی دری (نوین) است، بیش‌ترین سهم را در میان تمام سده‌های تاریخ ایران در تدوین آثاری در موضوع «المسالک و الممالک» و به تعبیری «البلدان» نویسی داشته است؟ این مسئله در مشورت با استاد محترم راهنما و البته در پی منتفی شدن موضوع پیشین، نگارنده را سرانجام مصمم به تدوین طرحی کرد در راستای پژوهش پیرامون شهر و شهرنشینی در دوره سامانیان که آنچه در پی می‌آید دستاورد این طرح است.

بدین سان، بایستی مراتب سپاس‌گزاری خود را از استاد محترم راهنما، جناب آقای دکتر اللهیار خلعتبری، که در طی دوره کارشناسی ارشد و دکتری بزرگترین مشوق اینجانب در راستای پژوهش پیرامون سامانیان بوده‌اند، اعلام دارم. ایشان علاوه بر راهنمایی‌های ارزنده علمی، اختصاص دادنِ بیش‌ترین وقتِ ممکن و بر عهده گرفتن این مسئولیت، همواره با علوّ طبع و مرام والای خویش، نگارنده را مورد الطاف خویش قرار دادند.

همچنین جناب آقای دکتر علی اصغر مصدق، استاد محترم مشاور، با متانت و گشاده‌رویی همیشگی، مشاورۀ این پایان‌نامه را به سان دوره کارشناسی ارشد پذیرفتند و  پرسش‌های نگارنده را در روش تحقیق و ساماندهی این موضوع پاسخ گفتند. جناب آقای دکتر قباد منصور بخت، دیگر استاد محترم مشاور در این پایان‌نامه، نیز از زمان تدوین طرح تحقیق تا سرانجام یافتن آن، با مشورت‌های عالمانه خویش در راستای طرح مسئله، بررسی و بازشناسی مفاهیم کلیدی این موضوع  و ساماندهی نهایی پایان‌نامه، همواره نگارنده را صمیمانه و صادقانه یاری کردند. بدین سان از این بزرگواران، مراتب سپاس‌گزاری و امتنان خویش را اعلام می‌دارم.

همچنین بایسته است تا سپاس‌گزاری خویش را از دیگر استادان محترم گروه تاریخ دانشگاه شهید بهشتی که همواره با راهنمایی‌های عالمانه و محبت‌های بی‌شائبه، نگارنده را از مراهم خویش بهره‌مند ساخته‌اند، اعلام دارم. از آن میان از جناب آقای دکتر عطاءالله حسنی مدیر محترم گروه و جناب آقای دکتر کریم سلیمانی که داوری این پایان‌نامه را پذیرفتند و در طی دوره تحصیلی همواره یاریگر نگارنده بوده‌اند.

همچنین سپاس‌گزارم از جناب آقای دکتر حسین سلطان‌زاده، مدیر محترم گروه پژوهش هنر دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکزی، که از پیشگامان شهرپژوهی در ایران و آثار ایشان از مراجع مهم پژوهشی در زمینه تاریخ شهر و شهرنشینی به شمار می‌روند. ایشان ضمن پذیرفتن داوری این پایان‌نامه همواره در طی چند سال گذشته در این زمینه نگارنده را از راهنمایی‌های خویش بهره‌مند کرده‌‌اند. همچنین از جناب آقای دکتر شهرام یوسفی‌فر، عضو محترم هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی،  که علاوه بر راهنمایی‌ نگارنده در این موضوع، از پایان‌نامه دکتری ایشان بهره فراوان بردم، مراتب سپاس‌گزاری خود را اعلام می‌کنم.

بایسته است از استادان محترم جناب آقای دکتر ناصر تکمیل همایون و جناب آقای دکتر محمد علی اکبری که همواره راهنما و مشوق نگارنده بوده‌اند، مراتب سپاس‌گزاری خود را اعلام کنم.

همچنین سپاس‌گزاری خود را از خانم دل‌آرا مردوخی، عضو محترم دفتر پژوهشهای فرهنگی، اعلام می‌دارم. حروف‌نگاری، نمونه‌خوانی و بازنگری این پایان‌نامه بر عهده ایشان بوده که با وسواس و دقت فراوان آن را به سامان رسانده‌اند.

بدیهی است که این رساله لغزش‌ها و نقص‌هایی دارد و کوشش می‌شود با راهنمایی‌های استادان ارجمند، رفع شوند. در پایان توفیق روزافزون و همیشگی این عزیزان را در راستای بالندگی فرهنگ و دانش در این مرز و بوم از درگاه ایزد منان خواستارم.

بخش مقدماتی: درآمدی بر روش تحقیق و منبع شناسی

1- مدخل پژوهش

سامانیان در دوره‌ای بر بخش‌های وسیعی از شرق ایران حکمرانی داشتند که از نظر بالندگی فرهنگ و تمدن ایرانی _  اسلامی، دوره‌ای نام‌دار است. نقش این دودمان در عرصه سده چهارم قمری (دهم میلادی) از نظر تأثیرگذاری در روند تاریخ  فرهنگ و تمدن ایران، چندان مهم است که دوره امارت آنان را با لقب‌هایی فراتر از دیگر دوره‌های تاریخی ایران و بر پایۀ اعتلای فرهنگ و تمدن، معرفی کرده‌اند: عصر «طلایی فرهنگ و تمدن ایرانی- اسلامی»، «عصر زرین فرهنگ ایران» و «دورۀ رنسانس ایرانی- اسلامی».[1]  در این دوره دستاورد‌های عصر انتقال زمینۀ بالندگی جنبه‌های گوناگون فرهنگی و تمدنی را فراهم آورد و بخش‌های شرقی ایران به عنوان خاستگاه و قلمرو سامانیان، بستر این جریانِ اثرگذار بود.

دربارۀ اوضاع سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دورۀ سامانیان، همچنین جغرافیای تاریخی و تاریخ محلی و جغرافیای تاریخی شهرهای ایران در آن دوره، تا کنون تأملات، مطالعات و پژوهش‌های بسیاری انجام گرفته و از این نظر‌می‌توان پنداشت، به دلیل ویژگی‌های این دوره، از خوش‌اقبال‌ترین دوره‌های تاریخی ایران بوده که توجه مورخان و جغرافی‌نگاران قدیم (به ویژه در همان دوره) و پژوهشگران دورۀ معاصر را به خود معطوف کرده است. دربارۀ بیش‌تر شهرهای این دوره، دست‌‌‌کم تک‌نگاشته‌های علمی یا دربارۀ برخی از آن شهرها مانند بلخ، سمرقند، بخارا، نیشابور، مرو، هرات و … کتاب‌ها و مقاله‌های بسیاری به پژوهش و نگارش درآمده است. از این رو، همین امر دست‌کم دو موضوع را مورد تأکید قرار‌می‌دهد: 

نخست آن که دوره‌ای است مهم و تأثیرگذار که به رغم انجام مطالعات و پژوهش‌های بسیار همچنان جای آن دارد تا دربارۀ موضوع‌های گوناگون آن تحقیق علمی صورت گیرد. دیگر آن که، شاخصه‌ها و عناصر گوناگون فرهنگ و تمدن ایران در این عصر به گونه‌ای از «سامانِ» اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی نائل آمدند، که از این رو جای آن دارد این مشخصه‌ها بر اساس تأثیرپذیری از پیشینۀ تاریخی ایران و اسلام تا آن زمان و اثرگذاری در روند تاریخ ایران و اسلام پس از آن، مورد تأمل قرار  گیرند. در این میان بر اساس علاقه‌ای که نگارنده نسبت به دورۀ سامانیان، همچنین به موضوع «شهرپژوهی» داشت، شهر و شهرنشینی در این دوره را مورد مطالعه قرار داد. در بررسی شهر و شهرنشینی در دورۀ سامانیان و با تأکید بر پیشینۀ این مسئله در ایران، بخش قابل تأملی از مطالعه به جریان تاریخی و مفاهیم کلیدی آن در ایران برای فهم واقعی از شهر در دورۀ سامانیان، اختصاص یافته است.

اهمیت موضوع شهر و شهرنشینی در دورۀ سامانیان:

پیدایش و بالندگی شهر و شکوفایی شهرنشینی در گسترۀ جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران‌زمین (ایرانشهر)، متأثر از عوامل طبیعی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی گوناگونی بوده است که با در نظر گرفتن این عوامل در حوزه‌های گوناگون علمی مانند جغرافیایی (طبیعی و انسانی – شهری و روستایی)، تاریخی، جامعه شناسی،  علوم اقتصادی ، سیاسی و… ‌می‌توان جریان شکل‌گیری شهر و برقرار شدن زندگی شهری یا شهرنشینی را از سپیده دم تا تکوین و شکوفایی آن، بررسی کرد. گستردگی جغرافیایی، تنوع ساخت فضایی- کالبدی، اهداف، انگیزه‌ها و شیوه‌های بیش و کم متفاوت استقرار در مکان‌های گوناگون، نقش جامعه، اقتصاد، فرهنگ و … در پویایی شهرها و اثرگذاری شهرها بر جنبه‌‌های گوناگون زندگی انسان و دَه‌ها دلیل دیگر باعث شده‌اند تا شهرنشینی همچنان نیازمند مطالعات و کاوش‌های گسترده و دامنه دار از دیدگاه تاریخی باشد.

امروزه توجه به رشته‌هایی مانند جامعه‌شناسی شهری، اقتصاد شهری، جغرافیای شهری، و گروه‌های گوناگون شهرپژوهی در عرصه‌های تاریخی، باستان‌شناسی، فرهنگ و مدنیت و… برآمده از نیازهای اساسی جوامع به شناخت بستر و محیط زندگی و پویایی آن است. در این راه نظریه‌های گوناگون از سوی پژوهشگران رشته‌ها و عرصه‌های مختلف علمی ارائه شده که نشان‌دهنده اهمیت این موضوع در سطح منطقه‌ای و جهانی است. در چنین شرایطی، نقش پیشگامان مدنیت و سرزمین‌هایی که خاستگاه و بستر نخستین شهرها یا نخستین جوامع شهرنشین بوده و دوره‌های گوناگونی از بالندگی شهرنشینی را تجربه کرده‌اند، بیش از پیش نمایان ‌می‌شود.

شهر به عنوان بستر پويايي و تکوين هر جامعۀ برخوردار از ویژگی‌ها و مؤلفه‌های تمدن، ریشه در تلاش‌های جامعه‌ای دارد که با قدم و اندیشه در طی چندین هزاره زمینه‌های پیدایش و شکوفایی آن را فراهم آورده‌اند. از این رو‌ شهر می‌تواند نماد جوامعی باشد که بر شالوده و بنیاد و بر سیما و پیشینه مدنیت خود ‌می‌بالند.

  در سرزميني که به تعبير تاريخي «ايرانشهر» یا «ايران‌زمين» خوانده مي‌شود، شهر همواره پايگاه و پهنۀ انتقال دهنده دستاوردهاي جامعه ايراني در دوره‌هاي گوناگون بوده است. از اين رو شهر و شهرنشيني در ايران ريشه و پيشينه کهن دارد. چندان که در سیر تکوین جامعه ایران توأمان با دیگر شیوه‌های زندگی، همچون روستانشینی و شبانکارگی، همواره سهم قابل تأملی داشته است. ساخت شهر و زندگی شهری یا شهرنشینی در ایران پیش از اسلام در دوره‌ای دست‌کم سه هزارساله به تجربه‌هایی نائل آمد که در دوره‌های گوناگون، بالندگی خود را نوید بخشید. شهر در ایران پیش از اسلام و پس از آن، از تلاقی و تعامل اندیشه‌ها و سنت‌های مختلف بهره برد و پویایی زندگی و تمدن بر اساس شهر و واحدهایی که زمینه بالندگی آن را فراهم آوردند(ده، روستا و…)، در ساختاری هماهنگ از فرهنگ، جامعه، اقتصاد و سیاست بر گستره جغرافیایی این سرزمین پایداری خود را بردوام نگه داشتند. از این رو، دست کم‌می‌توان باور داشت که به رغم رویدادهای گوناگونی که در طی هزاران سال بر سر شهرهای ایران گذشته و با آنها خو کرده و راه خود را پیموده‌اند، هنوز هم‌می‌توان به رغم گسترش پیوندهای میان شهرها در پهنه جهان صنعتی امروز نشانه‌های بالندگی‌های گذشته را به وضوح مشاهده کرد!

 پس از اسلام با آنکه شهرهاي ايراني طي دو سده دچار آشوب‌هاي سياسي و رکود اقتصادي شدند، اما در سده سوم قمري رو به توسعه گذاشتند و در عصر فرمانروایی دو دودمان سامانيان آل‌بویه، با تلاش‌هاي فکري انديشمندان، شهرسازان و معماران بنيان شهرها در تلفيقي از هويت ايراني _ اسلامي قرار گرفت.

پیشینه تحقیق:

دربارۀ شهر و شهرنشیني در ايران، تاكنون پژوهش‌هاي گوناگوني انجام گرفته است كه هركدام از ديدگاهي قابل تأمل و دربردارندة آگاهي‌هايي هستند. باستان‌شناسان در بررسي پيشينۀ شهرنشيني و چگونگي پيدايش و بالندگي نخستين شهر‌ها و تشخيص «شهر» از «غيرشهر» براساس كاوش‌هاي علمي، پژوهش‌هاي گوناگوني انجام داده‌اند. مطالعة اين پژوهش‌ها براي بررسي خاستگاه و چگونگي پيدايش و بالندگي نخستين شهرها يا بستر كُهن‌شهر‌هاي ايران اهميت فراوان دارد. كوشش‌هايي كه در اين زمينه انجام شده است در آغاز به تأثير كاوش‌هاي باستان‌شناسي به صورت تك‌نگاشته‌هايي توسط محققان غربي در راستای گزارش‌های علمی کاوش‌ها به سامان رسيد كه در فصل يكم از بخش يكم اين پايان‌نامه مورد توجه قرار گرفته‌اند. از دیگر سو کاوش‌های گوناگونی که به ویژه از سوی باستان‌شناسان روسی در دهه‌های 1950 تا 1960 انجام گرفت، برای بررسی وضعیت شهرهایی که در سده چهارم قمری خاستگاه سامانیان و در قلمرو آنها  بودند، اهمیت بسیار دارد.[1] اما در ايران پژوهش‌هاي درخور توجهي انجام شده كه از آن ميان است، آغاز شهرنشيني در ايران نوشتة يوسف مجيدزاده به عنوان «نخستين اثر پژوهشي در ادبيات باستان‌شناسي فارسی» با موضوع شهرنشيني در ايران.[2] از آن پس تلاش‌هاي ديگري توسط صادق ملك شهميرزادي در قالب مقاله‌ها و كتاب‌هاي گوناگون[3] و پژوهش اخير سيد منصور سيدسجادي تحت عنوان نخستين شهر‌هاي فلات ايران،[4] شايان توجه و بررسي هستند. در پژوهش‌هاي تاريخي نيز كتاب نامدار شهر‌هاي ايران در روزگار پارتيان و ساسانيان نوشتۀ ن. پيگولوسكايا[5] تا به امروز جزو مهم‌ترين آثار پژوهشي در بررسي وضعيت شهر‌ها و شهرنشيني در دو دورة پارتيان (250 ق.م ـ 226 م) و ساسانيان (226ـ651 م / 31 ق) به شمار مي‌رود. پژوهش‌های جغرافيايي پژوهشگراني مانند و. و. بارتولد[6] و گي لسترنج (گاي ليسترانج)[7] نیز نخستین تلاش‌های شهرپژوهی جغرافیایی در این زمینه به شمار می‌روند که در بررسی منابع و مآخذ مورد تأمل قرار گرفته‌اند. 

مقالة مفصل «ويژگي‌هاي تاريخي شهرنشيني در ايران دورة اسلامي» نوشتة احمد اشرف،[8] در واقع نگرش جديدي به بررسي تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران ايجاد كرد كه هنوز پس از سه دهه از تاريخ تأليف آن، بررسي پژوهش‌هاي انجام‌گرفته نشان مي‌دهد آن مقاله الگوي پژوهشي تاريخ شهرنشيني در ايران به شمار مي‌رود! بررسي مفهوم شهر، بنيان‌گذاري، گسترش و زوال شهر‌ها، سيماي شهر‌ها، بنيان‌هاي زندگي شهري (دستگاه حكومت شهر، دستگاه مذهبي شهر، انجمن‌هاي صنفي) و رابطة شهر و ده و مفهوم مناطق شهري، مباحثي هستند كه اشرف در اين مقاله به آنها پرداخته است.

دو كتاب روند شكل‌گيري شهر و مراكز مذهبي در ايران و مقدمه‌اي بر تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران، نوشتة حسين سلطان‌زاده،[9] و برخی دیگر از کتاب‌ها و مقاله‌های وی پس از مقالة اشرف مهم‌ترين پژوهش‌هايي بودند كه در چند دهۀ اخیر در این زمینه انتشار يافتند. هر دو كتاب سير تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران را دربر دارند، اما كتاب نخست مبتني بر شكل‌گيري، بالندگي و اثرگذاري مراكز مذهبي شهر‌هاي ايران است و دومي كه سيماي كلي موضوع شهر و شهرنشيني را دربرمي‌گيرد نگاهي است همه‌جانبه، اما به اختصار به اين‌گونه مباحث پرداخته است: شهر و شهرنشيني در ايران، عوامل مؤثر در پيدايش شهر‌ها، عناصر و ساخت شهر، ويژگي‌هاي شهر و شهرنشيني در ايران ماند ساخت اجتماعي، شيوة ادارة شهر، قواعد و مقررات شهر، ارتباط شهر و روستا، همچنين بررسي عناصر و اجزاي اصلي شهر مانند محله، بازار، مسجد، مدرسه، ميدان، ارگ، و بارو، ويژگي‌هاي اقتصادي روستا در ايران و… .

كتاب از شار تا شهر نوشته سيد محسن حبيبي[10] كه تحليلی تاريخي است از مفهوم شهر و سيماي كالبدي آن، بر پايۀ سير تاريخ پيدايش و تكوين شهر در ايران و بر مبناي پايان‌نامه كارشناسي ارشد وي در سال 1355 تأليف شده است. تطبيق دو كتابِ مقدمه‌اي بر تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران و از شار تا شهر نشان مي‌دهد كه كتاب نخست بيشتر بر پاية داده‌هاي تاريخي و پژوهش‌هاي مفصل در اين زمينه سامان يافته است، اما در كتاب از شار تا شهر، گاه مواردي بيان شده است كه نياز به بررسي‌هاي بيشتر دارد و در پايان‌نامة حاضر برخی از اين موارد برشمرده شده‌اند. با اين همه، هر دو اثر و در پيوند با آنها مقالة احمد اشرف جزو مهم‌ترين پژوهش‌هايي بوده‌اند كه مورد توجة نگارنده قرار گرفته‌اند.

در ميان پايان‌نامه‌هايي كه در زمینه شهرپژوهی نوشته شده است، پايان‌نامة دكتري شهرام يوسفي‌‌فر با عنوان ساختار اقتصاد شهري در ايران دوره سلجوقيان،[11] بيشتر مورد توجه و استفاده نگارنده بوده است. اين پايان‌نامه پژوهشي است مفصل در تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران كه البته ساختار تحقيقي آن در اين زمينه مبتني بر پژوهش‌هاي پيش‌گفته، بوده است. بخش قابل‌توجهي از اين رساله‌ منبع‌شناسي مفصل پيرامون پژوهش دربارۀ شهر‌هاي ايران، سير تاريخ پيدايش و تكوين شهر در ايران، عناصر كالبدي شهر و ويژگي‌هاي زندگي شهري اعم از اجتماعي، سياسي، فرهنگي و به ويژه ساختار اقتصادي را دربرمي‌گيرد. اگرچه موضوع رساله، اقتصاد شهري در دورۀ سلجوقيان است اما كلياتي كه دربارۀ تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران تا پايان دورۀ سلجوقيان و در برخي موارد پس از آن ارائه مي‌دهد، در جاي خود پژوهشي مفصل و مستقل از موضوع به شمار مي‌رود. بازشناسي مفهوم شهر از ديدگاه اقتصاد شهري، جامعه‌شناسي شهري، مفهوم تاریخی شهر در ايران و مباحثي از اين دست در واقع بحث‌هاي مهمي هستند كه از ديدگاهي براي نخستين‌بار از نظر تاريخي مورد تأمل قرار گرفته‌اند، تا آن جا كه وي را به ارائه تعريفي مفصل از شهر براساس مطالعات تاريخي رهنمون كرده است. برخي از موضوع‌هاي پيشنهادي در اين رساله برای انجام پژوهش مفصل‌تر مورد توجه نگارنده بوده كه به آنها پرداخته شده است؛ مانند عناصر كالبدي در شهر‌هاي ايران (فصل دوم از بخش يكم)، مفهوم شهر در ايران (فصل سوم از بخش يكم) و بررسي مفهوم شهر در زبان و ادبيات رايج در ايران در دوره‌هاي گوناگون، بازشناسي سلسله مراتب ارضي ـ اداري در تقسیمات کشوری مانند دستكرت، ديه، تسوك، روستا، كوره، قصبه و مصر، استان و مفاهيم ديگري از اين دست.

مجموعه مقالات شهر‌هاي ايران به كوشش محمديوسف كياني در چهار جلد از مهم‌ترين آثار پژوهشي است كه به ويژه در بررسي ساخت شهر در ايران و كالبد شهر‌ها تأليف شده‌اند. مقالات اين كتاب را پژوهشگرانی تأليف كرده‌اند كه هر يك دربارۀ موضوعي كه به آن پرداخته‌اند، صاحب‌‌نظر بوده و يا پژوهش‌هاي باستان‌شناختي و شهر‌سازي پيرامون شهر‌هاي گوناگون ايران انجام داده‌اند. ديگر كتاب شايان توجه همراه با اين اثر، پايتخت‌هاي ايران[12] است كه آن هم به كوشش محمديوسف كياني مجموعه‌اي از مقالات پژوهشگران حوزه‌هاي علمي باستان‌شناسي، تاريخ‌ و شهر‌سازي را دربرمي‌گيرد.[13] شهرنشيني در اسلام كه مجموعه‌اي است از مقالات علمي كنگرۀ بين‌المللي شهرنشيني در اسلام[14] پيرامون ساخت شهر، زندگي شهري، اقتصاد شهري، مفاهيم در پيوند با شهر و… از ديگر آثاري است كه پژوهشگران مباحث شهرپژوهي و تاريخ در مركز «مطالعات فرهنگي خاورميانه‌اي توكيو» به سامان رسانده و در سال 1383 به فارسي برگردانده شده است.[15]

مجموعه مقاله‌هاي سه دوره كنگرۀ تاريخ معماري و شهرسازي ايران در ارگ بم از مهم‌ترين اقداماتي است كه تاكنون در راستاي شهرپژوهي در ايران براساس معماري و شهرسازي انجام شده است. اين كنگره‌ها توسط سازمان ميراث فرهنگي كشور و به كوشش باقر آيت‌الله‌زاده شيرازي در سال‌هاي 1374، 1378، 1385 برگزار شدند كه مقاله‌هاي ارائه‌شده در سه مجموعه انتشار يافته‌اند. اين مقاله‌ها پيشينة تاريخي شهر‌ها، پيدايش و تكوين شهر‌ها، عناصر كالبدي و معماري شهر‌ها، شهرنشيني و مفاهيم در پيوند با شهر و شهرنشيني و ديگر موضوع‌هاي شهرپژوهي را دربرمي‌گيرند.

چنان که در آغاز این نوشتار اشاره شد، دربارۀ تاريخ سياسي، اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي دورۀ سامانيان نیز پژوهش‌‌هاي قابل توجهي انجام گرفته است كه از آن ميان است پايان‌نامه‌هاي دورۀ دكتري جواد هروي دربارۀ اوضاع سياسي و اجتماعي آن دوره و محمدرضا ناجي دربارۀ فرهنگ و تمدن اسلامي در دورة سامانيان. پيش از اين آثار نيز پژوهش‌هاي برجسته‌اي توسط پژوهشگران اين عرصه انجام شده است كه از آن ميان است تأليفات ريچارد نلسون فراي به ويژه دربارۀ بخارا و همچنين اثر پژوهشي آدام متز دربارۀ تمدن اسلامي در سدۀ چهارم كه در اين آثار به شهر و شهرنشيني اين دوره نيز پرداخته‌اند.

از این گذشته برخی پژوهش‌های دیگر در راستای ماهیت شهرهای قلمرو اسلام (مدینه اسلامی) به ویژه در سده‌های میانه مورد توجه هستند که در بحث پیرامون منابع تحقیق در بخش تاریخ‌های محلی و در بحث دربارۀ عناصر کالبدی و مفهوم شهر معرفی شده‌اند.

[1]  نتیجه کاوش‌های باستان‌شناسان روسی در برخی کتاب‌ها منتشر شده است. از آن میان است:

گرگوار، فرامکین،  باستانشناسی در آسیای مرکزی، ترجمۀ صادق ملک‌شهمیرزادی (تهران: موسسۀ چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه،1372).

UNESCO, History of Civilization of Central Asia, 5 volumes,  UNESCO: 1992.

ترجمه اثر فوق با این مشخصات انتشار یافته است: تاریخ تمدن‌های آسیای مرکزی. ترجمۀ صادق ملک شهمیرزادی (تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه، 1375-1376).

[2]  یوسف مجیدزاده، آغاز شهرنشینی در ایران (تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1368).

 [3] مانند: صادق ملک شهمیرزادی، مبانی باستان‌شناسی ایران، بین النهرین، مصر (مجموعه دروس باستان‌شناسی و هنر پیش از تاریخ)، تدوین حسین محسنی و محمدجعفر سروقدی (تهران: جهاد دانشگاهی و محیا، 1373). همو، «بررسی مفهوم شهر از دیدگاه باستان‌شناسی»، مجموعه مقالات دومین کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران ارگ بم  (تهران: سازمان میراث فرهنگی، 1378)، ج1، ص 31- 40.

[4] سید منصور سیدسجادی، نخستین شهرهای فلات ایران، 2 جلد (تهران: سمت، 1384).

[5] Nina Viktorovna Pigulevskaja (1894 – 1970)

[6] Wasili Vladimirovich Barthold (1869-1930)

[7] Guy Le Strange (1854 – 1933)

[8]. احمد اشرف، «ويژگي‌هاي تاريخي شهرنشني در ايران دورة اسلامي». نامة علوم اجتماعي، دانشكدۀ علوم اجتماعي و تعاون دانشگاه تهران، دوره 1، شماره 4، تيرماه 1353، ص 7ـ49.

[9] حسین سلطان‌زاده، روند شکل‌گیری شهر و مراکز مذهبی در ایران (تهران: آگاه، 1362)؛ همو، مقدمه‌ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران (تهران: نشر آبی، 1365). همچنین است دیگر کتاب‌ها و مقاله‌های وی در باره تاریخ ساخت شهر، عناصر کالبدی، شهرنشینی و… مانند: معماری و شهرسازی ایران به روایت شاهنامه فردوسی (تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1377)؛ فضاهای شهری در بافت‌های تاریخی ایران (تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، چاپ سوم، 1385)؛ بازارهای ایرانی (تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی،1380)؛ تاریخ مدارس ایران از عهد باستان تا تأسیس دارالفنون، (تهران، آگاه، 1364) و..

[10] . محسن حبیبی، از شار تا شهر (تهران: دانشگاه تهران، 1375).

[11]. شهرام يوسفي‌فر، ساختار اقتصاد شهري در ايران دورۀ سلجوقيان، پايان‌نامۀ دورۀ دكتري گروه تاريخ، به راهنمايي دکتر اللهيار خلعتبري، دانشگاه شهيد بهشتي، 1382.

[12]. جلد نخست اين اثر با مشخصات زير منتشر شده است:

ـ نظري اجمالي به شهرنشيني و شهرسازي در ايران، به كوشش محمديوسف كياني (تهران: وزارت ارشاد اسلامي با همكاري شركت هما، 1365).

جلد‌هاي دوم و سوم و چهارم اين اثر نيز با اين مشخصات انتشار يافته‌اند:

ـ شهر‌هاي ايران، به كوشش محمديوسف كياني (تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ج 2، 1366؛ ج 3، 1368؛ ج 4، 13750.

[13]. پايتخت‌هاي ايران، به كوشش محمديوسف كياني (تهران: سازمان ميراث فرهنگي كشور، 1374).

[14]. The Proceedings of the International Conference on Urbanism in Islam (ICUIT), Oct, 22-28, 1989. Urbanism in Islam, Tokyo, 1989.

[15]. “مركز مطالعات فرهنگي خاورميانه‌اي توكيو”، شهرنشيني در اسلام، 3 جلد، ترجمۀ مهدي افشار (تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1383).

[1] این عنوان‌ها چندان قاطعانه به کار رفته‌اند که بر نام کتاب‌های چندی قرار گرفته‌اند. از آن میان است:

ریچارد ن. فرای، عصر زرین فرهنگ ایران، ترجمۀ مسعود رجب‌نیا (تهران: سروش، 1375)؛ محمدرضا ناجی، تاریخ و تمدن اسلامی در قلمرو سامانیان (تهران: مجمع علمی تمدن، تاریخ و فرهنگ سامانیان، 1378)؛ همو، سامانیان، دورۀ شکوفایی فرهنگ ایرانی- اسلامی (تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1380). جواد هروی، تاریخ سامانیان، عصر طلایی ایران بعد از اسلام (تهران: امیرکبیر، 1380).در همین راستا آدام متز کتاب تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری (ترجمۀ علیرضا ذکاوتی قراگوزلو، تهران: امیرکبیر، 1364)را نوشته است. ریچارد فرای، در یک‌‎جا عصر زرین را در سده سوم قمری می‌داند که با اعتلای زبان عربی به وقوع پیوست و در جای دیگر با در نظر گرفتن اعتلای زبان فارسی جدید (دری) معتقد است «رنسانس ایرانی» که در واقع «رنسانس ایرانی- اسلامی» بود، در دورۀ سامانیان و در قلمرو آنها رخ داد که از این رو آن را عصر سیمین نامیده است: ریچارد نلسون فرای،  بخارا دستاورد قرون وسطی، ترجمۀ محمود محمودی (تهران: علمی و فرهنگی، 1384) ص121 و 123؛ همو، «سامانیان»، تاریخ ایران پژوهش دانشگاه کمبریج، از اسلام تا سلاجقه، گردآوری، ریچارد. ن. فرای، ترجمۀ حسن انوشه (تهران: امیرکبیر، 1363). ص 128.

تعداد صفحه : 355

قیمت :14700 تومان

بلافاصله پس از پرداخت لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

:        ****       serderehi@gmail.com

در صورتی که مشکلی با پرداخت آنلاین دارید می توانید مبلغ مورد نظر برای هر فایل را کارت به کارت کرده و فایل درخواستی و اطلاعات واریز را به ایمیل ما ارسال کنید تا فایل را از طریق ایمیل دریافت کنید.

***  *** ***

جستجو در سایت : کلمه کلیدی خود را وارد نمایید :